czwartek, styczeń 18, 2018

Ścieżka historyczno - edukacyjna

Historia Mniszkowa, jak powstała Miedzianka

Mniszków - miejscowość położona na wysokości 500 - 640 m n.p.m. na wschód od Hutniczego Grzbietu, w sąsiedztwie Janowic Wielkich i Miedzianki.

Ciągnie się wzdłuż Miedzianego Potoku. Mniszków stanowi wieś typu łańcuchowego o luźnej zabudowie, w której znajduje się dwór barokowy, stanowiący najlepiej zachowany przykład dworsko-wiejskiej rezydencji na terenie Kotliny Jeleniogórskiej.

 

Historia

Według archiwalnych dokumentów, rozwój górnictwa na terenie Mniszkowa rozpoczął się w drugiej połowie XII w. Na ziemie te w 1156 r. przybył Laurentius Angelus (Lorenz Angel vil Agigel), rzekomy odkrywca złóż rud w Kowarach. Według przekazów osiedlił się w powstającej osadzie nazywanej później Waltersdorf auf dem Kupferberge (Mniszków). Teren ten był wówczas zalesiony, więc rozpoczęto masową wycinkę drzew do budowy domów oraz powstających szybów i sztolni.

Z dnia 30 grudnia 1310 r. pochodzi dokument poświadczony przez księcia świdnickiego Bernarda, zawierający nazwisko pierwszego znanego właściciela wsi – Alberta Baiera, któremu przypisywano, oprócz tytułu pana na Mniszkowie (Albert, gennent der Baier, von Waltersdorf), również tytuł „de Cuprifodina in montibus” – pan kopalni miedzi. Wywodził się on z majętnej rodziny rycerskiej, przybyłej na Śląsk około 1300 roku z terenu Nadrenii.

Działalność kopalni zorganizowana w oparciu o stare saksońskie prawo górnicze, rozwijała się w ciągu pierwszych 100 lat. Po tym czasie Mniszków stał się bardzo rozległą wsią. Obejmował wówczas obszar dzisiejszych Janowic Wielkich oraz Miedzianą Górę, czym dał początek do formowania się nowej miejscowości.

W latach 1370 – 1375 nastąpiło odłączenie domostw położonych na Miedzianej Górze od Mniszkowa. Z ziem mniszkowskich utworzyła się samodzielna miejscowość, a później miasteczko Miedzianka. W roku 1374 właścicielem tych ziem stał się Clericus Bolze, któremu przypisuje się wzniesienie również pobliskiego zamku Bolczów (choć według innych informacji zamek ten był zbudowany w latach 1163-1201 przez księcia Bolesława Długiego dla ochrony leżących w okolicy domów i kopalni).

W okresie wojen husyckich (XV w.) bardzo często zmieniali się właściciele dóbr mniszkowskich. Rezydowali oni na zamku Sokolec koło Trzcińska, który cieszył się wówczas złą sławą gniazda rycerzy-rozbójników. W okresie, kiedy Miedzianka rozkwitała wydobywczo, Mniszków zaczynał stawać w jej cieniu. Zakres prac górniczych malał w zastraszającym tempie. Mimo wielu prób wskrzeszenia wydobycia, podejmowanych przez kolejnych właścicieli, górnictwo stopniowo przechodziło w niepamięć. Ludność zaczęła szukać innej formy zarobkowania. Efektem tego była zmiana charakteru wsi. Mniszków zaczął się rozwijać w kierunku rolnictwa oraz chałupniczego tkactwa, a herbem Mniszkowa stał się kołowrotek.

Mniszków nadal funkcjonował, jako rozbudowana wieś, w spisie z 1787 r. wymienia się m.in. karczmę. Pracowali tu wówczas: nauczyciel, piekarz, bednarz, rzeźnik, krawiec, stolarz, handlarz tytoniu, 2 handlarzy żywca i położna. Wskazuje to, że mieszkańcy Mniszkowa trudnili się nie tylko górnictwem, rolnictwem i leśnictwem, ale wykonywali wiele zawodów w przydomowych warsztatach. Rozwijało się również sadownictwo. Pod koniec XVIII w. widniało w ewidencji łącznie 607 drzew owocowych: 120 jabłoni, 147 gruszy, 226 śliwek, 114 czereśni. Kroniki podają, że w 1800 r. w Mniszkowie urodziło się ok. 30 dzieci. W 1797 roku w Mniszkowie mieszkało 619 osób.

Rozkwit miejscowości nie trwał jednak dużo dłużej, bowiem XIX wiek przyniósł ogólną zapaść gospodarczą.

W kolejnych dziesięcioleciach ponawiano próby przywrócenia górnictwa, a w 1902 r. powołano nową spółkę „Boberthaler Erzbergwerke”, która 5 lat później objęła swoim działaniem kopalnię z Mniszkowa „Kupfererzbergwerk Waltersdorf”. Jednak poziom wydobycia miedzi nie wzrastał i ostatecznie w 1925 r. przerwano roboty. Ostateczne próby poszukiwawcze i prace wydobywcze przeprowadzano po II wojnie światowej w zakresie rud uranu. Wiele informacji z tym związanych do dziś objęta jest tajemnicą. Na tym zakończyła się historia górnicza w Mniszkowie. Jedyne jej świadectwo to porośnięte drzewami hałdy, zapadliska i pozostałości urządzeń górniczych.

Mniszków po wojnie i dziś

Polacy, którzy osiedlali się na tym terenie w większości byli żołnierzami. Wielu z nich pozostało tu, zdając mundury oraz broń i rozpoczęło nowe życie. Okres lat 50-tych sprowadził na te tereny Armię Radziecką, której specjaliści podejmowali wspomniane badania złóż rud uranu pod nazwą „Kowarskie Kopalnie”. Po jakimś czasie operacja została utajniona i nazwę zmieniono na „Zakłady Przemysłowe R-1”. Prace wydobywcze trwały, od czasu do czasu przywożono wojsko karne do pracy w Mniszkowie przy najtrudniejszych i najbardziej ryzykownych odcinkach w kopalni. Wszystko było tajne, górników rotowano, aby „za bardzo nie węszyli”. Część z nich domyślała się, w czym rzecz, ukrywając tę wiedzę przez długie lata. Z relacji osób pracujących w tutejszych szybach wiadomo, że jak ktoś wpadł tu do kopalni to go wyciągano, ale na Śnieżniku zostawiano zwłoki. Dziś zasypane i zapomniane „pilnują” starych szybów. Tylko porozrzucane tu i ówdzie hałdy pamiętają te czasy.

Przez ponad dekadę od czasu zakończenia wojny wieś była mocno rozbudowana. Z przekazów mieszkańców wiadomo, że w Mniszkowie funkcjonowało coś w rodzaju sauny. Do 1962 działała tu również szkoła podstawowa, pracowała w niej jedna nauczycielka, która zajmowała się nauczaniem 4 początkowych klas. Dzieci uczęszczało średnio 11, wiec klasa była zbiorowa. Spadek liczebności dzieci w kolejnych latach doprowadził do zamknięcia szkoły. Część z nich przeniosła się do szkoły w Miedziance lub w Janowicach Wielkich. We wsi funkcjonowała również świetlica, gdzie mieszkańcy Mniszkowa i pobliskich Gniewczyc organizowali wesela i zabawy. Działało również coś w rodzaju mleczarni, gdzie prowadzono badania mleka na zawartość tłuszczu. Lata 60-te dla wsi były początkiem zanikania domostw. Starsza ludność, zaczęła wyjeżdżać na Śląsk. Ci, którzy tu pozostali, pracowali w pobliskich fabrykach oraz w browarze w Miedziance. Domy we wsi w zasadzie były opustoszałe i tak wieś czekała do lat 80- tych. Wówczas młodzi ludzie z regionu zaczęli nabywać domy z budynkami gospodarczymi. Powoli zaczęła rozwijać się gospodarka rolna.

Ze względu na trudne warunki uprawowe, mieszkańcy trudnili się głównie wypasem bydła i owiec. Po zmianie ustroju, nowa sytuacja gospodarcza sprawiła, że kolejni gospodarze zaniechali prowadzenia gospodarstw rolnych. Nastąpiła stagnacja. Brak perspektyw rozwoju uśpił wieś na kolejne kilkanaście lat.

Na przełomie XX i XXI wieku, wraz z napływem nowej ludności, Mniszków zaczął wychodzić z letargu. Przekształcając się w malowniczą miejscowość letniskowo-turystyczną. Obecnie stanowi ona dobry punkt wypadowy na Zamek Bolczów, Wołek, Skalny Most, jak i wiele innych form skalanych. Przez wieś przebiega szlak rowerowy - „Obwodnica Rudawska” oraz Rudawski Szlak Konny. Funkcjonuje tu również kilka obiektów oferujących noclegi.

Ciekawostki

Wsparcie kościoła ewangelickiego dla katolickiego w Miedziance

Podczas poświęcenia kościoła ewangelickiego, pastor Gottlob Schreck, kazał wydrukować świąteczne mowy. Zysk ze sprzedaży druków przeznaczył na pomoc przy odbudowie kościoła katolickiego w Miedziance.

  • kosciol_cmentarz-005.jpg
  • kosciol_cmentarz-002.jpg
  • miedzianka i mniszkow-076.jpg
  • miedzianka i mniszkow-020.jpg
  • miedzianka i mniszkow-054.jpg
  • miedzianka i mniszkow-036.jpg
  • miedzianka i mniszkow-087.jpg
  • miedzianka i mniszkow-057.jpg
  • browar-017.jpg
  • miedzianka i mniszkow-026.jpg
  • browar-004.jpg
  • miedzianka_mniszkow-001.jpg
  • miedzianka i mniszkow-062.jpg
  • miedzianka i mniszkow-077.jpg
  • miedzianka i mniszkow-022.jpg
  • miedzianka i mniszkow-029.jpg
  • miedzianka i mniszkow-028.jpg
  • browar-018.jpg
  • miedzianka i mniszkow-080.jpg
  • miedzianka i mniszkow-064.jpg